29.04.2023

CALDERA DE TABURIENTE / LA PALMA

Kolejna odsłona wysp kanaryjskich, to skupienie uwagi na mniej popularnej wysepce – La Palma. Mniej popularna, to nie znaczy, że mniej ciekawa, wręcz przeciwnie, dla odkrywców walorów przyrodniczych i fanów aktywnej turystyki pieszej – trekkingu, jest kwintesencją wszystkich pozostałych, a to właśnie, głównie za sprawą Parku Narodowego Caldera de Taburiente.


Zanim jednak o samym parku na La Palmie, warto co nieco wspomnieć o całości archipelagu wysp kanaryjskich i o samej wyspie. „Kanary”, politycznie należące do Hiszpanii, znajdują się na Oceanie Atlantyckim (ok. 1,5 tys. km. od wybrzeży kontynentalnej „Ziemi Matki”), na północny zachód od wybrzeży Afryki (licząc w najkrótszej linii od wybrzeża południowego Maroka do Lanzarote, to niewiele powyżej 100 km.). Wyspy są pochodzenia wulkanicznego (o czym nieco więcej pisałem w poście o parku Rural de Anaga na Teneryfie). W skład archipelagu wchodzi 7 głównych (większych): Teneryfa (największa), Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, El Hiero i 6 mniejszych wysp: Graciosa, Alegranza, Lobos, Montaña Clara, Roque del Este i Roque del Oeste. Jak podają demograficzne statystyki hiszpańskie, większość mniejszych wysp jest niezamieszkana lub zamieszkana tylko okresowo. Jednak wyjątkiem jest mała wyspa Graciosa, która ze względu na stałość populacji na jej obszarze, od 2018 roku uznana jest oficjalnie za ósmą wyspę zamieszkałą. Całość archipelagu wysp kanaryjskich wchodzi w skład Makaronezji, czyli tzw. Wysp Szczęśliwych (o czym nieco więcej we wcześniejszym poście: Cabo Verde, Makaronezja, Wyspy Szczęśliwe). No i warto dodać, że nazwa archipelagu: Wyspy Kanaryjskie wywodzi się nie od kanarków, a od psów (łaci. canis – pies), które grasowały na wyspach stadami, podczas odkrywania wysp. Poniższe zdjęcie satelitarne, pozyskane z zasobów Wikipedii, ukazuje rozmieszczenie wysp.





La Palma to piąta pod względem wielkości obszaru wyspa kanaryjska, zajmująca powierzchnię 708 km2, co praktycznie wychodzi ok. 40 km długości (N-S) i ok. 30 km szerokości (W-E). Jest najmłodszą geologicznie z Wysp Kanaryjskich, o czym świadczą m.in. uśpione, ale nie wygasłe wulkany i charakterystyczne kaldery. Ciąg wulkaniczny rozciąga się południkowo przez całą wyspę: na południu znajduje się krater Teneguía, na północy zaś krater Caldera de Taburiente. Został on ogłoszony parkiem narodowym już w 1954 r., będąc drugim chronionym obszarem Wysp Kanaryjskich, (po Parku Narodowym Teide na Teneryfie) i czwartym w Hiszpanii. Od roku 2002 wraz z całą wyspą staje się Światowym Rezerwatem Biosfery. Zajmuje powierzchnię prawie 47 km², a wraz ze strefą peryferyjną prawie 60 km². Poniższa mapa (z zasobów: https://www.gifex.com – mapa Michelin) przedstawia wyspę i jej ukształtowanie.


Krajobraz, który tworzy park powstał na skutek erozji i wewnętrznych obsunięć korony wulkanu. Caldera de Taburiente powstała ok. 2 mln. lat temu, jest przykładem „kotła wulkanicznego” powstałego z typowego wulkanu tarczowego jaki pierwotnie się tutaj znajdował. Zdaniem naukowców erupcje mające miejsce, były stosunkowo spokojne, a lawa zastygając tworzyła kolejne odlewy, które powiększały wulkan bardziej na jego powierzchni niż na wysokości. Wszystko wskazuje na to, że nastąpiło szybkie rozlanie się lawy, które spowodowane było otwartą szczeliną w ścianie krateru w jego południowej części, a część pozostałych ścian uległo grawitacyjnemu obsunięciu. Rzekomo maksymalna wysokość szczytu wulkanu przed jego obsunięciem wynosiła 3500 m n.p.m.  Obecnie najwyższy szczyt to Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.). I mimo, naturalnej deniwelacji największego wzniesienia, to pozostające mimo wszystko znaczne różnice wysokości stanowią atrakcyjność tego obszaru. Caldera de Taburiente to nic innego jak ogromne obniżenie terenu (jedno z największych na świecie o erozyjnym pochodzeniu). Jego średnica wynosi 8 km, a poza Rogue de los Muchachos inne otaczające szczyty tworzące granice kaldery to m.in.: Pico de la Cruz (2351 m), Piedra Llana (2321 m), Pico de la Nieve (2236 m), Punta de los Roques (2085 m).




Krater wulkanu jest zatem otoczony w większości wzniesieniami o wysokości ponad 2000 m n.p.m., a krajobraz zapada się do wnętrza kaldery w prawie pionowych ścianach, aż do osiągnięcia głębokości – wysokości 430 m n.p.m. w jego najniższej części. Oznacza to różnice wysokości względnej ok. 2000 m. Dodać tutaj należy jedną ciekawostkę, wynikającą z określenia całkowitej wysokość wyspy. Okazuje się, że wysokość ta liczona od dna oceanicznego do najwyższego szczytu wynosi prawie 6500 metrów, co oznacza, że w stosunku do swojej niewielkiej powierzchni całkowitej, La Palma zaliczana jest do najwyższych wysp świata.



Park można i należy penetrować (w zależności od długości czasu wolnego, ilości wolnych dni) z dwóch różnych „poziomów”. Jednym z nich (celowo nie piszę pierwszy, bo to nie ma znaczenia) jest dno, albo lepiej serce kaldery. Jej wnętrze przecinają niezliczone i głębokie wąwozy, np. Las Través, Los Cantos de Turugumay, Los Guanches, Altaguna, La Faya, Rivanceras, Huanauao itp.). Znajduje się tam wiele źródeł i wodospadów (np. La Desfondada, o wysokości ok. 150 m.), w większości których wody są czyste i krystaliczne. Są również takie cieki wodne, które dzięki zmienionemu składowi przez dużą liczbę minerałów, posiadają różną kolorystykę (np. czerwonawo-żółtą). Dla pasjonatów przyrody ożywionej warto dodać, że we wnętrzu kaldery mają swoje siedlisko najstarsze lasy na La Palmie. Jedną z wytyczonych ścieżek we wnętrzu kaldery jest okrężny szlak z Los Brecitos do Barranco de las Angustias (Wąwóz Śmiertelnych Strachów). Całość tej trasy to ok. 15 km, a przysparza ona niesamowitych wrażeń estetycznych i w zależności od panujących warunków atmosferycznych i kondycji może też zapaść w pamięć ze względu na poziom zmęczenia. Szlak przecina zalesione wąwozy, przebiega przez „plażę wewnątrz gór” (Playa Taburiente), przez którą przepływa jedyna całoroczna rzeka na „Kanarach”, wiedzie (po niewielkim zboczeniu z jej głównego wytyczenia) do Cascada de Los Colores, czyli kolorowych kaskad.



Drugi „poziom” penetracji parku, to wspięcie się (faktycznie to wjechanie autem, wytyczoną, asfaltową drogą) na szczyt i podziwianie kaldery z jej górnych granic. Sama w sobie droga dojazdowa to możliwość podziwiania panoramy z różnych punktów widokowych. Po przebiciu się przez chmury (bardzo często zalegające i oddzielające „świat zieleni” od „świata skał”) istnieje możliwość podziwiania nawet Teneryfy z jej najwyższym wzniesieniem Pico del Teide. Będąc już na samym wierzchołku, po opuszczeniu auta istnieje możliwość (w zasadzie konieczność) odbycia spaceru – wytyczoną ścieżką, przez punkty widokowe zawieszone nad przepaściami kaldery.





Warto przy tym wspomnieć, że słowo: „kaldera” (oznaczające: kocioł) pochodzi z języka hiszpańskiego, a wprowadził go (w 1815 r.) niemiecki geolog Leopold von Buch, gdy użył go po raz pierwszy prowadząc badania na wyspach kanaryjskich, między innymi właśnie na La Plamie, w Caldera de Taburiente. Słowo: „Taburiente” wywodzi się natomiast z języka rdzennych mieszkańców guanczów i oznacza „zwykły, równy”, co z pewnością odnosi się do sporego wypłaszczenia najwyższej partii szczytów.




Jest niezaprzeczalne, że mnogość występujących walorów przyrodniczych odciśnie swoje piętno w odczuciach i wrażeniach każdego świadomego turysty, a dodać jeszcze można, że specyficzne walory antropogeniczne są również godne podkreślenia. Warto wiedzieć, że na szczycie od 1985 r. znajduje się obserwatorium astronomiczne Roque de los Muchachos, którego lokalizacja uważana jest przez naukowców, jako druga najlepsze lokacja do prowadzenia obserwacji astronomicznych na półkuli północnej (zaraz po Obserwatorium Mauna Kea na Hawajach).

30.03.2023

BOROBODUR, PRAMBANAN / JAWA / INDONEZJA


Jawa to indonezyjska wyspa należąca do grupy Wielkich Wysp Sundajskich. Położona niedaleko Bali, z której lot (z Denpasar) do Yogyakarty (na Jawie) to ok. jednej godziny. Tak ulokowana jest w kontekście innych wysp Azji południowo-wschodniej (jej położenie ukazuje poniżej mapa z Wikipedii):


Dlaczego wspomniałem o „Dżogdżi” – tak potocznie nazywana jest Yogyakarta przez mieszkańców, ponieważ to właśnie w jej okolicach znajdują się dwa najważniejsze historyczne, religijne obiekty architektoniczne wyspy. Po pierwsze, oba wpisane są na listę dziedzictwa UNESCO, po drugie naprawdę oba robią wrażenie swoją wielkością, historycznym pochodzeniem oraz doskonałością i warto obie je zobaczyć.


Prambanan jest kompleksem świątynnym położonym ok. 20 km na północny wschód od miasta Yogyakarta, na granicy między prowincjami Central Java i Yogyakarta. Będący miejscem kultu religii hinduistycznej, poświęcony jest tzw. Trimurti: stwórcy – Brahmie, obrońcy – Wisznu i niszczycielowi i odnowicielowi – Śiwie. Świątynia, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jest największą świątynią hinduską na jawie, w całej Indonezji i drugą co do wielkości świątynią w Azji Południowo-Wschodniej (oczywiście nazwa świątynia dotyczy całego kompleksu).


Zdaniem historyków i archeologów pierwsza świątynia została zbudowana około 850 r. n.e., a jej ówczesny splendor, wielkość i znaczenie oznaczać miał powrót hinduizmu, po wcześniejszej dominacji religii buddyjskiej. Pierwotnie została zbudowana dla uczczenia Shivy, stąd w historycznych źródłach określana jest jako: Shiva-grha (Dom Śiwy) lub Shiva-laya (Królestwo Śiwy). Finalne założenie kompleksu w Prambanan obejmowało łącznie 240 świątyń. Składały się na nie świątynie: Trimurti (wspominane wcześniej), świątynie poświęcone bóstwom; Garuda (boskiemu ptakowi), Nandi (bykowi) i Hamsa (pawiowi, czasami łabędziowi) oraz całe mnóstwo mniejszych świątyń (czasami kapliczek) okalających kompleks, ułożonych w cztery koncentryczne kwadratowe rzędy. Stąd cały kompleks Prambanan opiera się na planie kwadratu, nawiązując tym samym do koncentrycznego układu mandali, co obrazowo przedstawia plan kompleksu przedstawiony w Wikipedii.


Najważniejszą, największą, najwyższą i najbardziej charakterystyczną (typową dla architektury hinduskiej) jest świątynia Śiwy. Mierzy ona 47 metrów wysokości i 34 metry szerokości. Jest ona otoczona galeriami, wyrzeźbionymi na ścianach balustrad – płaskorzeźbami, opowiadającymi historię Ramajany. Dla tych, którzy chcieli by chronologicznie śledzić historię opisaną w księdze, warto wspomnieć, że należy wówczas rozpocząć zwiedzanie od strony wschodniej i kierować się zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Wewnątrz świątyni, w centralnej komorze znajduje się ok. 3 metrowy posąg Śiwy. Pozostałe świątynie Brahmy i Wisznu są nieco mniejsze (33 metry wysokości i 20 metrów szerokości) i każda z nich posiada tylko jedną kaplicę (komnatę), a obie skierowane są wejściem na wschód. Ich architektura jest również interesująca, a na ich ścianach również znajdują się płaskorzeźby, m.in. będące kontynuacją historii Ramajany. Duża, duża większość mniejszych kapliczek jest niestety widoczna tylko w ich fundamentach. Związane jest to niestety z umiejscowieniem kompleksu w obszarze sejsmicznym. Jedno z większych trzęsień ziemi miało miejsce w XI w., kolejne w XVI wieku. Każde z nich przyczyniło się do destrukcji kompleksu. Świątynia przestała być ważnym ośrodkiem kultu, a ruiny po niej „porozrzucane” po okolicy, wykorzystywane były przez mieszkańców do budowy innych obiektów, a przez złodziei do „nabijania sobie kabzy”.




Dopiero na początku XIX wieku, kompleks przyciągnął uwagę świata, a przyczynił się do tego jeden z geodetów – Colin Mackenzie, pracujący dla Thomasa Stamforda Rafflesa (to ten od którego nazwano największy kwiat – raflezję). Jednakże pierwsze odkrycia nie przyniosły oczekiwanych rezultatów archeologicznych. Wręcz przeciwnie, odsłonięcie ich, przyczyniło się do grabieży wielu cennych pozostałości rzeźbiarskich. Dopiero na przełomie lat 20-tych i 30-tych XX w. rozpoczęto faktyczną odbudowę kompleksu i właściwą renowację.




Borobudur (indonezyjski) lub Barabudhur (jawajski), jest największą na świecie świątynią buddyjską. Zbudowana w IX-w., położona niedaleko miasta Muntilan, ok. 40 km na północny zachód od Yogyakarty i ok. 80 km na zachód od Surakarty. Borobudur znajduje się na wzniesieniu między dwoma bliźniaczymi wulkanami Sundoro-Sumbing i Merbabu-Merapi oraz dwiema rzekami Progo i Elo. Zgodnie z lokalnym mitem obszar ten jest jawajskim „świętym” miejscem i został nazwany „ogrodem Jawy”. Borobudur jest zbudowany jako pojedyncza duża stupa, a patrząc z góry, przybiera postać gigantycznej mandali buddyjskiej. Pierwotny fundament to kwadrat o długości około 118 m. Na całość składa się ok. 55 tys. m. sześciennych kamieni, pozyskiwanych z sąsiednich kamieniołomów, pociętych na wymiar, przetransportowanych na miejsce i ułożonych bez zaprawy. Świątynia składa się z dziewięciu ułożonych platform, sześciu kwadratowych i trzech okrągłych, zwieńczonych centralną kopułą. Górna platforma ma siedemdziesiąt dwie małe stupy otaczające jedną dużą centralną stupę. Każda mała stupa ma kształt dzwonu i jest przebijana wieloma dekoracyjnymi otworami. Całość ozdobiona jest ponad 2,5 tysiącami płaskorzeźb i ponad 400 posągami Buddy. Zdaniem badaczy oryginalnych posągów Buddy było 504, z czego do naszych czasów w stanie nieuszkodzonym dotrwało 100, a ponad 300 jest uszkodzonych (głównie bez głowy), które to głowy możemy oglądać m.in. w muzeach: Tropenmuseum w Amsterdamie, Musée Guimet w Paryżu i British Museum w Londynie.


Płaskorzeźby w Borobudur przedstawiają wiele scen codziennego życia w starożytnej Jawie z okresu VIII w., od dworskiego życia pałacowego, pustelnika w lesie, po życie zwykłych mieszkańców wioski. Umieszczono na reliefach także: różnorodną florę i faunę, rodzimą architekturę, przedstawiono osoby: króla, królowej, książąt, szlachciców, dworzan, żołnierzy, sług, pospolitych, kapłanów. Reliefy przedstawiają także mityczne istoty duchowe w wierzeniach buddyjskich, takie jak asury, czy apsary.





Borobudur został prawdopodobnie zbudowany około 800 r., a jego budowa mogła trwać nawet 75 lat. I dziwić może fakt, że w „zamierzchłych” czasach, w zasadzie w tym samym okresie, w niedalekiej odległości od siebie powstają dwie świątynie, reprezentujące dwa odmienne nurty religijne. Kiedy jednak wczytamy się w historię tych terenów, okazuje się, że jest to możliwe i udokumentowane w zapisach.  Budowa świątyń buddyjskich (w tym m.in. właśnie Borobudur), była wówczas możliwa (wtedy, kiedy zadomowił się już na tym obszarze hinduizm), ponieważ panujący władcy udzielali buddyjskim wyznawcom pozwolenia na budowę takich świątyń. Doprowadziło to wielu późniejszych i współczesnych archeologów do przekonania, że nigdy nie było poważnego konfliktu religijnego na Jawie. Niech takie nastawienie, będzie również (a może nawet: zwłaszcza) respektowane współcześnie.




Świątynia została zaprojektowana zgodnie z buddyjską koncepcją osiągnięcia nirwany. Podróż pielgrzyma rozpoczyna się u podstawy świątyni, a wchodząc do niej podąża on „ścieżką” wznosząc się na szczyt przez trzy poziomy symboliczne dla buddyjskiej kosmologii: Kāmadhātu (świat pożądania), Rupadhatu (świat form) i Arupadhatu (świat bezforemności). Warto dodać, że Borobudur ma jeden z największych i najbardziej kompletnych zespołów buddyjskich reliefów na świecie. Tak, jak to zostało zapisane powyżej: Borobudur jest największą buddyjską świątynią na świecie i porównywana jest do kompleksu Bagan w Birmie i Angkor Wat w Kambodży, stanowiąc jedno z największych stanowisk archeologicznych w Azji Południowo-Wschodniej.


Analogicznie, jak miało to miejsce w przypadku Prambanan, Borobudur „leżał” ukryty przez wieki pod warstwami popiołu wulkanicznego, który po latach zaczęła porastać dżungla. Fakty związane z jego porzuceniem pozostają tajemnicą. Nie wiadomo, kiedy zaprzestano „wykorzystywać” świątynie. Wiadomo na pewno, że jeden z władców (pomiędzy 928 a 1006 r.) przenosi stolicę Królestwa Medang po serii erupcji wulkanicznych.  Podobnie, jak miało to miejsce w przypadku świątyni Prambanan, światowa wiedza o istnieniu Borobodur została zapoczątkowana na początku XIX w. przez Sir Thomasa Stamforda Rafflesa, który (jak sam donosi w swoich zapiskach) został poinformowany o jej lokalizacji przez rdzennych mieszkańców. Zarówno on, jak i inni późniejsi badacze próbowali rozszyfrować etymologię nazwy, której nie znaleźli w starych, dostępnych dokumentach, których notabene (opisujących świątynie) jest bardzo niewiele. Nazwę Borobodur tłumaczy się zatem na wiele sposobów, jako: „starożytne Boro” (Boro to prawdopodobna nazwa wioski), „wielki Budda”, „honorowy Budda”, „góra Buddy”, czy: „miasto Buddy” lub: „wysokie miejsce”.


Warto być w świątyni podczas pełni księżyca w maju lub czerwcu. Wówczas buddyści obchodzą dzień Vesak, upamiętniający czas, w którym Siddhara Gautama osiągnął najwyższą mądrość, aby stać się Buddą.  Nam nie dane było być w trakcie święta, ale zupełnie nie umniejsza to zachwytowi, pod jakim byliśmy mogąc oglądać fantastyczną architekturę. Zwiedzanie świątyń zapamiętamy jeszcze z punktu widzenia logistyki. Podjęliśmy decyzję, że najbardziej efektywne będzie dla nas poznawanie tej części Jawy samochodem, więc wynajęliśmy auto przed przyjazdem. Mieliśmy pewne obawy, co do standardu, jakości, pewności dokonania rezerwacji. Jeszcze bardziej zwątpiliśmy, kiedy samochodu nie było po opuszczeniu przez nas lotniska po przylocie. Aż…nagle po ok. 15 minutach oczekiwania, podjeżdża pod nas czarne auto typu CUV, a kierowca zaprasza nas do środka, oznajmiając nam, że będzie naszym driverem. Naprawdę nie mogliśmy uwierzyć, czy to aby nie sen, ale przecież to było na…Jawie.